نقش رسانه ها در توسعه فرهنگی

یکی از مباحث مهمی که در جامعه باید مورد توجه قرار گیرد، توسعه فرهنگی است. تعریف و مفهوم توسعه از جنگ جهانی دوم تا امروز کاملاً تغییر کرده است. همچنین برداشت ­ها و مفاهیم اولیه از فرهنگ، مبتنی بر کمیت اقتصادی و نیز شاخص ­های اقتصادی، مانند میزان تولید ناخالص ملی، درآمد سرانه، مصرف انرژی، مصرف فولاد و… معرف سطح توسعه یافتگی یا عقب ماندگی بود. اما از دهه هفتاد میلادی به بعد، شاخص ­های اجتماعی نیز به شاخص ­های توسعه افزوده شد. رشد جمعیت، رشد شهرنشینی، دموکراسی، عدالت اجتماعی یا توزیع عادلانه ثروت، دسترسی به وسایل ارتباط جمعی، ثبات سیاسی و بودجه آموزش و تحقیقات، عواملی بودند که به تدریج به عنوان شاخص ­های توسعه پذیرفته شدند.

بروز حوادث مختلف، در دهه هشتاد میلادی، نظرها را بیش از گذشته متوجه عوامل فرهنگی ساخت و نقایص نظریه ­های اقتصادی توسعه را آشکارتر نمود. بروز بحران­ های اجتماعی، انفجار جمعیت، تضادهای قومی، پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نضج فعالیت ­های مذهبی و گرایش ­های دینی در غرب و فروپاشی شوروی سابق، عواملی بودند که متفکران مسایل توسعه را بیشتر متوجه اهمیت و نقش فرهنگ، در فرآیند توسعه و تغییرات اجتماعی ساخت.

امروزه جامعه ­ای توسعه یافته تلقی می ­شود که بتواند در کنار شاخص ­های اقتصادی بر معیار آموزش و اطلاعات و در حقیقت عنصر دانایی اجتماعی تأکید کند. در چنین جامعه­ ای، رسانه­ ها به ویژه مطبوعات با تولید و توزیع مطلوب اطلاعات، نقش زیادی در بالا بردن آگاهی ­های گوناگون و ضروری به عهده می­ گیرند و جامعه را در نیل به تعالی و ترقی همه ­جانبه یاری می­ کنند.

اگر معضلات جامعه را به خوبی بشناسیم و اهمیت فناوری را در حل مشکلات در نظر بگیریم کمبودهای فکری، دیدگاه ­های غلط و موانع مفهومی و فرهنگی که وجود دارد را می­ توان به جامعه معرفی کرد. در این بین رسانه ­ها عملاً در توسعه پایدار جوامع نقش بسیار مهمی برعهده دارند و به عنوان نیروی محرکه در رشد و توسعه فرهنگی جامعه، عامل مهمی به شمار می­ آیند.

توسعه، به آموزش و آگاه ­سازی و آماده کردن افکار عمومی برای بهره ­برداری از امکانات مادی و معنوی نیاز دارد. در این میان نقش رسانه ­ها (به ویژه مطبوعات) به عنوان یکی از پارامترهای مهم توسعه فرهنگی آشکار می ­شود و در جامعه با کارکردهای اطلاع ­رسانی، آموزشی، تفریحی و سرگرمی خود، به توسعه همه جانبه کمک می ­کند.

توسعه فرهنگی به عنوان وجه فرهنگی توسعه ملی باید بتواند راهبردهای لازم را برای کشف و شکوفایی عناصر مساعد در فرهنگ جامعه به کار گیرد. از این رو توسعه فرهنگی باید جامعه را در کسب و رشد اصالت­ ها، خلاقیت ­ها و فضیلت­ های اجتماعی به مدد بازشناسی و بازآفرینی فرهنگ مستعد خودی یاری دهد. در عین حال با مشارکت دادن تمامی افراد جامعه در فرهنگ ­آفرینی و تقویت و گسترش رقابت ­های سازنده، راه همگانی کردن فرهنگ را بگشاید.

نشریلت و به ویژه روزنامه ­ها سودمندترین، فراوان­ترین و ارزان­ترین ابزار برای بالا بردن سطح آگاهی افراد جامعه و مبارزه با جهل و بی­خبری به شمار می­ آیند. زمانی که مطبوعات به عنوان اولین رسانه ارتباط جمعی متولد شد، خبری از اینترنت، ماهواره و دیگر رسانه­ های ارتباط جمعی نبود؛ اما امروز با وجود تمامی ابزارهای پیشرفته رسانه ­ای و ارتباط جمعی، نشریات و روزنامه­ ها همچنان جایگاه خود را به عنوان یک رسانه تعیین کننده در توسعه فرهنگی جوامع امروزی حفظ کرده ­اند.

در برخی جوامع به صورت آگاهانه از رسانه ­ها سود می­ جویند و روز به روز بر بهبود وضعیت فرهنگی و توسعه جامعه خود می­ افزایند و در برخی دیگر ناآگاهانه از رسانه ­های جمعی استفاده می ­شود که در این سیستم ­ها تأثیر رسانه ­ها بر جامعه ممکن است منشأ ایجاد فرهنگ نامناسب از قبیل کار فردی به جای کار گروهی، واردات به جای صادرات و ورود نامناسب فرهنگ و هنجارهای بیگانه وغیره می­ شود که این عوامل سبب ضعف و عقب­ماندگی جوامع می­ گردد.

بسیاری از دانشمندان بر این باورند که نیل به توسعه و خلق جوامع مدرن و کارآمد، بدون استفاده از رسانه ­های همگانی غیرممکن خواهد بود؛ زیرا توسعه فرآیندی است جامع و پویا که با گذر زمان، جهت­ گیری ­ها و استراتژی ­های آن دستخوش تحول گردیده و باید دائماً با تغییرات جامعه و نیازهای آن هماهنگ شود.

دیدگاه­ های حضرت امام خمینی (ره) درباره فرهنگ و توسعه فرهنگی یکی از نیازهای اساسی جامعه امروز ماست. اما متأسفانه در سال­های اخیر، پاره­ای مطبوعات کشور با ترجمه و اقتباس از کتاب­ ها و مجلات غربی، بیش از گذشته به تبلیغ و اشاعه نظریه ­های غربی توسعه می­ پردازند و از دیدگاه ­های مذهبی، ملی و شخصیت ­های بزرگی چون امام خمینی (ره) غافل مانده ­اند.

امام خمینی (ره) در مناسبت ­های گوناگون، ایده­ ها، خط مشی ­ها، اصول و سیاست ­های کلان کشور و امت اسلامی را مطرح می ­فرمود و راه مجد و عظمت را به انسان­ های در بند می ­آموخت. توسعه از دیدگاه امام خمینی (ره) دارای پنج ویژگی است:

1-        جامعیت مفهوم توسعه به نحوی که کلیه ابعاد وجودی انسان را فرا می ­گیرد.

2-        فرهنگ اساس توسعه است.

3-        استقلال فرهنگی، عامل اصلی توسعه و وابستگی فرهنگی، عامل اصلی توسعه ­نیافتگی است.

4-        فرهنگ اسلامی، اساس و هدف توسعه فرهنگی است.

5-        تربیت و تعالی انسان، شرط توسعه و غایت آن است.

آنچه مشخص است این است که باید امروزه براساس یک برنامه ­ریزی و تفکر جمعی، تمامی تهدیدها را به فرصتی برای رشد و شکوفایی تبدیل نماییم. در این میان باید از قدرت جادویی هنر و رسانه به عنوان یکی از تأثیرگذارترین شیوه ­های جذب مخاطب برای توسعه همه ­جانبه کشورمان استفاده کنیم تا آینده ­ای درخشان و پُرامیدی را در به ثمر رسیدن زیرساخت­های فکری – فرهنگی شاهد باشیم.

هوشنگ سلیمانی میگونی

انتهای پیام/عکس از: www.mfa.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *