سرویس بین الملل ارتباط امروز، در این روزها خبرهای جنگ روسیه و اوکراین توجه همه دنیا را به خود جلب کرده است. در ۲۲ فوریه سال ۲۰۲۲ روسیه حمله گستردهای را علیه اوکراین آغاز کرد. از مدتی پیش روسیه تعداد زیادی از نیروهای ارتشی خود را در مرز اوکراین مستقر کرده بود. با وجود این اقدام رئیس جمهوری روسیه، ولادیمیر پوتین برای ماهها قصد خود برای حمله به اوکراین رو انکار میکرد. این حمله خسارتهای زیادی به کشوری با ۴۴ میلیون جمعیت وارد کرد و موج گسترده ای از پناهندگی در اروپا به راه انداخت. تعداد کشتههای جنگ هر روز افزایش پیدا میکند. پوتین متهم به بر هم زدن صلح در اروپا شده است و خشم دنیا را برانگیخته است. روسیه با تحریمهای گوناگون اقتصادی از سوی رهبران جهان روبهروست. ولی دلیل این جنگ بین دو کشور که زمانی زیر پرچم اتحاد جماهیر شوروی یکی بودند به کجا برمیگردد؟ چرا اوکراین تا این اندازه برای روسیه مهم است؟
کشور اوکراین
اوکراین جزء کشورهای اروپای شرقی است. این کشور از شرق با روسیه در شمال با بلاروس، از غرب با لهستان، مجارستان و اسلواکی و از جنوب شرقی با مولداوی و رومانی هم مرز است. دریای سیاه در جنوب کشور قرار دارد و کیف پایتخت این کشور است. حکومت این کشور جمهوری است و از ۲۴ استان تشکیل شده است و بیست و دومین ارتش قدرتمند دنیا را دارد.
نظام سیاسی اوکراین، جمهوری نیمه پارلمانی نیمه پارلمانی و نیمه ریاستی است که در آن قوه مقننه، قوه مجریه و قوه قضاییه مستقلند. رئیس جمهوری اوکراین ولادیمیر زلنسکی دولتمرد و کمدین سابق تلویزیون یهودیتبار است. وی در سال ۲۰۱۸ با کمک تهیه کنندگان سریال تلویزیونی خادم ملت ( سریالی که با بازی در نقش اصلی آن محبوبیت زیادی در اوکراین به دست آورد.) با شعار مبارزه با فساد نامزد انتخابات ریاست جمهوری شد.
پیش از حمله به روسیه زلنسکی اعلام کرد که سعی داشت با گفت و گوی تلفنی رئیس جمهوری روسیه را از حمله منصرف کند اما با سکوت همتای روسی خود روبهرو شد. وی در مقابل نقشه اوکراین با کت و شلوار سیاه و رسمی ایستاد و گفت: دو کشور به جنگ نیاز نداشتند، نه جنگ سرد، نه جنگ گرم و نه جنگ ترکیبی. سپس تاکید کرد که اوکراینیها در صورت حمله از خود دفاع میکنند: ” اگر به ما حمله کنید صورتهای ما را خواهید دید، صورتمان را نه پشتسرمان! ”
پس از حمله روسیه به اوکراین، زلنسکی اعلام کرد که همراه با خانوادهاش در کییف میماند و مردم را تشویق به دفاع از کشور کرد. در پیام تصویری پس از حمله لباس نظامی پوشید و از استعاره نبرد داوود و جالوت استفاده کرد که نشان از غلبه ضعیف بر قوی دارد. او از کشورهای غربی درخواست کمک کرد و هشدار داد که اگر غفلت کنند آنها گرفتار آتش جنگ میشوند.
پیش زمینه تاریخی جنگ میان روسیه و اوکراین
بعد از پایان جنگ جهانی دوم کشورهای بلوک شرق زیر پرچم اتحاد جماهیر شوروی باقی ماندند. پس از فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱ اوکراین استقلال خود را به دست آورد و تلاش خود را برای احیا کردن هویت ملی و فرهنگی خود آغاز کرد. اسقرار قومی روسی به خصوص در شرق و جنوب اوکراین در دوره فرمانروایی روسیه بر این کشور سبب شد تا زبان روسی حتی در بین اوکراینیها هم اولویت داشته باشد.
پس از جدایی از روسیه، اوکراین با مشکلات زیاد از جمله فساد گسترده در دولت جدید دست و پنجه نرم میکرد. این امر منجر به انقلاب ۲۰۱۴ در اوکراین شد.
پس از این که معترضان کاخ ریاست جمهوری اوکراین را اشغال کردند، در ۲۲ فوریه ۲۰۱۴ پارلمان این کشور به برکناری ویکتور یانوکوویچ و برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در ۲۵ ماه می همان سال رای داد.
کمی بعدنیروهای نظامی روسیه در بازه زمانی که اوکراین همچنان درگیر بود، بهطور غیررسمی وارد شبه جزیره خودمختار کریمه شدند. پس از دریافت مجوز دخالت نظامی که ولادیمیر پوتین از مجلس روسیه اخذ کرد، نیروهای روسی اینبار به طور رسمی به دلیل آنچه حفظ امنیت شهروندان روسی میگفتند به کریمه آمدند و ساختمانهای دولتی، فرودگاهها و پایگاههای نظامی آن را اشغال کرد.
شبه جزیره کریمه در جنوب اوکراین قرار دارد و گرچند قسمتی از اوکراین به حساب میآمد تا پیش از لشکرکشی نظامی روسیه دارای جمهوری خود مختار بود. در پی تغییر پس از انقلاب نارنجی اوکراین، گروهی از روستبارهای اوکراین در شرق و جنوب این کشور از جمله کریمه به دولت تشکیل شده جدید اعتراض کردند و آن را نامشروع میخواندند.
آن زمان سفیر روسیه در سازمان ملل اذعان داشت که ویکتور یانوکوویچ از ولادیمیر پوتین درخواست کرده بود تا برای برقرای صلح، قانون، نظم و دفاع از اوکراین از نیروهای مسلح روسیه استفاده شود.
در ۲۶ فوریه روسها حدود ۱۵۰ هزار نفر از نیروهای خود را برای یک رزمایش در طول مرزهای اوکراین مستقر کردند. یک روز بعد نظامیان مسلح با نقاب و بدون یونیفرم ساختمانهای مهم کریمه و فرودگاهها و ایستگاههای مهم را به تصرف خود درآوردند. در همین روز پارلمان کریمه دولت این جمهوری خودمختار را برکنار کرده و سرگئی آکسینوف را به عنوان نخستوزیر جدید برگزید. پس از آن نیروهای روسی که بر اساس توافقهای دوجانبه در کریمه مستقر هستند تقویت شدند.
در ۱۶ مارس ۲۰۱۴، دولت شبه جزیره کریمه یک همهپرسی از مردم برای پیوستن به روسیه برگزار کرد. ۸۱ درصد از واجدین شرایط در این انتخابات شرکت کردند و بیش از ۹۵ درصد به پیوستن این شبه جزیره به روسیه رای مثبت دادند. ولادیمیر پوتین، در روز ۱۸ مارس سند پیوستن کریمه به روسیه را به طور رسمی امضا کرد و کریمه را قسمت جدایی ناپذیر روسیه خواند.
برخی از کشورها از جمله امریکا، این واقعه را اشغال نظامی کریمه توسط روسیه نامیدند.
تبعات ماجرای پیش آمده این بود که پس از آن شهروندان روسیه برای ورود به خاک اوکراین باید درخواست ویزا میدادند. این اقدام تحریکآمیز باعث شد که تمایل پیوستن اوکراین به اتحادیه اروپا و به عضویت درآمدن در ناتو بیشتر از قبل شود.
در سال ۲۰۱۵ با میانجیگری فرانسه و آلمان توافق نامهای میان روسیه و اوکراین امضا شد که توافقنامه مینسک نام گرفت. این توافقنامه به درگیری میان نیروهای ارتش اوکراین و جدایی طلبان مورد حمایت روسیه پایان داد. براساس این توافق، اوکراین در ازای بازپس گیری کنترل مرزهای خود با روسیه، به دو منطقه که حمایت روسیه را داشتند خودمختاری زیادی میدهد.
آمریکا و متحدانش از این توافقنامه حمایت کردند، اما روسیه و اوکراین هر کدام دیگری را متهم به نادیده گرفتن توافق میکردند.
در نوامبر ۲۰۱۸ پیشامد تنگه کرچ روابط دو کشور را باز هم تیرهتر کرد. تنگه کرچ یک حادثه بینالمللی بود که در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۸ رخ داد و طی آن گارد ساحلی سرویس امنیت فدرال روسیه به سه کشتی نیروی دریایی اوکراین پس از تلاششان برای جابهجایی از دریای سیاه به سمت دریای آزوف تیراندازی کرد. این نخستین بار بود که نیروهای روسیه آشکارا با نیروهای اوکراینی درگیر شدند.
گارد ساحلی روسیه در دفاع گفت که آنها به صورت مکرر از کشتیهای اوکراینی خواستهاند که از آبهای سرزمینی روسیه خارج شوند. آنها اذعان داشتند که کشتیها از روال رسمی عبور از تنگه پیروی نکردند. اوکراین در پاسخ گفت که از قبل به روسها اطلاع داده است که کشتیها از طریق تنگه حرکت خواهند کرد. دیگر اینکه کشتیها با ماموران روسی تماس رادیویی برقرار کردند اما پاسخی نگرفتند.
رئیسجمهوری وقت اوکراین، پترو پوروشنکو این حادثه را پیشروی احتمالی روسیه توصیف کرد. وی در امتداد مرز با روسیه و در مناطق ساحلی دریای سیاه حکومت نظامی اعلام کرد که تا ۲۶ دسامبر ۲۰۱۸ ادامه داشت.
در پی این اقدام روسیه هم دیدار برنامهریزی شده دونالد ترامپ، رئیسجمهوری وقت ایالات متحد،با ولادیمیر پوتین در جریان اجلاس سران گروه ۲۰ در آرژانتین را لغو کرد و مدعی شد که تنها دلیل آن وضعیت کشتیها و ملوانان اوکراینی است.
در آخر بحران ۲۰۲۱-۲۰۲۲ بین این دو کشور سبب شد که جدیترین رویارویی بین روسیه و اوکراین اتفاق بیافتاد و جنگ کنونی را رقم زد.
در مارچ و آپریل ۲۰۲۱، پوتین به نیروهای مسلح روسیه دستور داد که هزاران نفر از پرسنل و تجهیزات نظامی را به نزدیکی مرز روسیه و اوکراین اعزام کنند. این بزرگترین بسیج نیرو پس از الحاق کریمه به روسیه بود.
این دستور تنشها و نگرانیهای جهان را با خود به همراه داشت و نقطه شروع یک بحران بینالمللی شد. تصویربرداری ماهوارهای نشان میداد که تعداد زیادی زرهپوش، موشک و تسلیحات سنگین در حال جابهجایی در این منطقه است. تا ماه دسامبر، صد هزار سرباز روسی از سه جهت در نزدیکی مرز اوکراین جمع شده بودند.
در دسامبر ۲۰۲۱، روسیه پیشنویس دو معاهده را ارایه داد که در آن درخواستهایی موسوم به تضمین امنیت را مطرح کرده بود، از جمله دریافت یک قول حقوقی مبنی بر اینکه اوکراین به عضویت پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) درنخواهد آمد و همچنین تعداد سربازها و تجهیزات ناتو که در اروپای شرقی مستقر شدهاند کاهش خواهد یافت. روسیه تهدید کرد که اگر این خواستهها بهطور کامل برآورده نشوند به این کشور پاسخ نظامی خواهد داد. ناتو این خواستهها را غیر معقول خواند و ایالات متحد آمریکا نیز به روسیه هشدار داد که اگر دست به حمله نظامی علیه اوکراین بزند، تحریمهای اقتصادی شدیدی بر ضد روسیه وضع خواهد شد. این بحران از سوی بسیاری از صاحبنظران سیاسی به عنوان یکی از شدیدترین بحرانها در اروپا از زمان جنگ سرد توصیف شده است. این اغتشاش در آخر به حمله نظامی روسیه به اوکراین منجر شد.
دلیل اهمیت اوکراین برای روسیه
دلیل اینکه اوکراین برای روسیه اهمیت دارد این است که این یک منطقه امنیتی است و پیوستن اوکراین به ناتو می تواند یک تهدید را برای روسیه در مرزهایش به وجود آورد زیرا با پیوستن اوکراین به ناتو میزبان موشک ها و نیروهای ناتو خواهد شد.
قلمروی اوکراین از سال ۱۸۱۲ به عنوان یک منطقه امنیتی برای روسیه بوده است. اوکراین بخشی از سرزمینی بود که روسیه را از دست ناپلئون نجات داد. در طی جنگ جهانی دوم سرزمین اوکراین در تحولات این جنگ و شکست آلمان موثر بود. زیرا آلمانیها مجبور بودند بیش از ۱۶۰۰ کیلومتر را از اوکراین عبور کنند تا به مسکو برسند.در صورت عضویت اوکراین در ناتو این فاصله به ۴۰۰ کیلومتر کاهش پیدا میکند.
پس روسیه به شدت مخالف این مسئله است که اوکراین بخشی از ناتو باشد. فهرست خواسته های روسیه توقف هرگونه رزمایش نظامی ناتو در نزدیکی مرزهای روسیه و همچنین خروج کامل ناتو از اروپای شرقی را شامل می شود. روسیه به دنبال تضمین های حقوقی نیز است که سیستم های تسلیحاتی در مجاورت خاک روسیه مستقر نشوند.
ولادیمیر پوتین پیشتر فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را به عنوان بزرگترین فاجعه ژئوپلیتیک قرن توصیف کرد. روسیه از جدا شدن جمهوری های سابق از مسکو خوشحال نیست و هیچوقت به طور کامل استقلال اوکراین را به رسمیت نشناخت. به نظر میرسد که پوتین به دنبال احیای عظمت سابق اتحاد جماهیر شوروی است. کشورهایی همچون مجارستان، لهستان، رومانی و استونی، همگی در فاصله سالهای ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۵ میلادی به عضویت ناتو درآمدند. مقدونیه شمالی نیز در سال ۲۰۲۰ عضویت ناتو را به دست آورد.این پیشروی ناتو به سمت شرق برای روسیه خیلی سخت بود.
حرکت اوکراین به تبعیت از بفیه کشورهای اروپای شرقی به سمت بلوک غرب باعث شد که نظام روسیه احساس کند که به هویت ملی و تاریخی این کشور خیانت شده است. در آخر هم تمایل روزافزون اوکراین به غرب خشم روسیه را کامل برانگیخت.
نفوذ روسیه در سراسر شرق اروپا نسبت به زمانی که مسکو قدرت پیشرو در این منطقه بود بسیار کاهش یافته است. برای همین این کشور احساس میکند که بایدمانع پیوستن اوکراین به غرب شود.
مسکو دلیل تلاش خود برای مقابله با حضور ناتو و اتحادیه اروپا در اوکراین را در جهت جلوگیری از خطرات بیشتر برای منافع ملی و منافع امنیتی روسیه عنوان میکند. اوکراین بزرگترین کشوری است که پتانسیل واقعی را برای عضویت در اتحادیه اروپا دارد پس میتواند به یکی از بزرگترین کشورهای اتحادیه تبدیل شود.
این حساسیت مسکو نسبت به سایر همسایگانش نیز وجود دارد و اعلام کرده است در صورتی که سوئد و فنلاند تصمیم به پیوستن به ناتو را داشته باشند به این اقدام آنها پاسخ نظامی خواهد داد.
ناتو با دعوت از اوکراین برای پیوستن به مانورهای اعضای این سازمان درصدد بود در دریای سیاه با قدرت روسیه مقابله کند و یک توازن نیرو به وجود آورد.
مقایسه قدرت نظامی روسیه و اوکراین
آیا روسیه همچنان برتری های نظامی خود را حفظ کرده است؟ روسیه و اوکراین دو کشور بزرگ اروپا هستند. همانطور که قبلتر اشاره شد این دو بخشی از ۱۵ جمهوری شوروی بودند که اتحاد جماهیر شوروی را شکل می داد.
روسیه دومین قدرت نظامی برتر جهان است در حالی که اوکراین رتبه بیست و دوم را در اختیار دارد و سی سال پیش نیز بیشتر تسلیحات پیشرفته و قدرتمند خود از جمله بمب های هسته ایش را تحویل روسیه داده است.
تعداد سربازان پياده روسيه تقريبا چهار برابر اوکراين است. تانکهای همسايه شرقی هم دو برابر بيشتر از همسايه غربی است. اختلاف در هواپيماهای جنگی از اين هم بيشتر است. روسيه شش برابر اوکراين هواپيمای جنگی دارد.
اين اختلاف عظيم، بازتابی از تفاوت بودجه نظامی دو کشور است. روسيه سالانه ۷۸ ميليارد دلار خرج توسعه توان نظامیاش میکند اما اين بودجه برای اوکراين تنها يک ميليارد و ۶۰۰ ميليون دلار بوده است.
با وجود اين، تنها يک بخش از ارتش روسيه قابليت حمله به اوکراين را دارد. مسکو نمیتواند نيروهايش را از قفقاز شمالی، نوار مرزی با چين يا اقيانوس آرام جابهجا کند.
با اینکه اوکراین از نظر نیرو و تجهیزات نظامی در سطحی بسیار پایینتر از روسیه قرار دارد اما به گفته کارشناسان، اوکراین همچنان توانایی ایستادگی در برابر روسیه را دارد.
انتهای پیام/ همهگل دریاپیما
