در فروردین ماه ۱۴۰۵، صنعت خودروسازی ایران تحت تأثیر همزمان دو تحول مهم قرار داشت: از یک سو، پیامدهای بحران ژئوپلیتیک و محاصره تنگه هرمز بر زنجیره تأمین جهانی و داخلی، و از سوی دیگر، تحولات ساختاری در سیاستهای داخلی این صنعت. در ادامه مهمترین رویدادها و تحلیلهای این ماه را مرور میکنیم.
محاصره تنگه هرمز؛ شوک بزرگ به زنجیره تأمین خودرو
در تاریخ ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ (۱۲ آوریل ۲۰۲۶)، با شکست مذاکرات اسلامآباد، دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا رسماً اعلام کرد که نیروی دریایی آمریکا محاصره دریایی بندرها و سواحل ایران در تنگه هرمز را آغاز کرده است . این اقدام پیامدهای فوری و گستردهای برای صنعت خودروسازی در سطح جهانی و به طور خاص برای ایران داشت.
تأثیر بر مواد اولیه و قطعات
تحلیلگران صنعت خودرو هشدار دادهاند که محاصره تنگه هرمز صرفاً یک مسئله انرژی نیست، بلکه کل زنجیره تأمین خودروسازی را مختل کرده است. دانیل هریسون، تحلیلگر ارشد خودرو در Ultima Media، در این باره گفته است:
«محاصره واقعی تنگه هرمز توسط ایران نه تنها قیمت انرژی را افزایش داده یا زنجیره تأمین را مختل کرده است، بلکه تا سطح هر نوع ماده اولیه مورد استفاده در تولید خودرو شامل فولاد، آلومینیوم، پلاستیک، لاستیک، شیشه، نیمههادیها و حتی هلیوم مورد استفاده در تولید باتریهای خودروهای برقی اثر میگذارد» .
آلومینیوم: کشتیهای حامل آلومینیوم از خلیجفارس که تأمینکننده حدود ۹ درصد از تولید اولیه آلومینیوم جهان هستند، متوقف شدهاند. شرکت آلومینیوم بحرین (Alba) با ظرفیت ۱.۶ میلیون تن، ۱۹ درصد از تولید خود را کاهش داده و اعلام فورس ماژور کرده است. همچنین کارخانه «الطویله» شرکت EGA در ابوظبی و کارخانه «قطالوم» در قطر به طور کامل تعطیل شدهاند .
پلیمر و مواد شیمیایی: حدود ۸۵ درصد صادرات پلیاتیلن خاورمیانه و یک سوم تجارت متانول دریایی جهان (خوراک اصلی رزینها و پلاستیکهای خودرو) از تنگه هرمز عبور میکند که اکنون مختل شده است .
هلیوم و نیمههادیها: قطر تأمینکننده حدود ۳۰ درصد هلیوم جهان است که در فرآیند خنکسازی تولید نیمههادیها و ساخت باتری خودروهای برقی کاربرد دارد. اختلال در عرضه هلیوم، تولید تراشههای مورد نیاز خودروهای مدرن را با مشکل مواجه کرده است .
قیمت نفت و انرژی
با اعلام محاصره، قیمت نفت برنت ۷ درصد افزایش یافت و به حدود ۱۰۲ دلار در هر بشکه رسید. این در حالی است که قیمت نفت پیش از آغاز درگیریها در بهمن ۱۴۰۴ حدود ۷۲.۸۷ دلار بود . افزایش قیمت حاملهای انرژی، هزینههای تولید در کارخانههای خودروسازی از جمله رنگکاری، کورههای ریختهگری و خطوط تولید را به طور چشمگیری افزایش داده است.
واکنش صنعت خودروسازی جهان؛ توقف تولید و تغییر مسیر
بحران اخیر تأثیر مستقیمی بر برنامه تولید خودروسازان بزرگ جهان گذاشته است. بر اساس گزارشهای منتشر شده:
-
تویوتا موتور تصمیم گرفت تولید خودروهای خود برای مقاصد خاورمیانه را طی دو ماه حدود ۴۰ هزار دستگاه کاهش دهد .
-
نیسان موتور نیز اقدامات مشابهی برای تعدیل برنامه تولید خود انجام داده است .
-
قیمت آلومینیوم در بورس لندن به بالای ۳,۴۰۰ دلار در هر تن رسیده و تحلیلگران هشدار میدهند در صورت ادامه بحران، قیمت به ۴,۰۰۰ دلار نیز نزدیک شود .
تحولات داخلی صنعت خودرو ایران در فروردین ۱۴۰۵
واگذاری سهام سایپا
در ۲۳ فروردین ۱۴۰۵، اطلاعیه مهمی از سوی شرکت سایپا منتشر شد. بر اساس ماده ۲۸ قانون ساماندهی شرکتی و بند ۲ ماده ۵ قانون برنامه هفتم توسعه، قرار است حدود ۴۲ درصد از سهام شرکت سایپا به صورت بلوکی به اشخاص حقیقی یا حقوقی واجد شرایط واگذار شود . متقاضیان خرید ظرف ۱۵ روز از تاریخ انتشار این اطلاعیه فرصت دارند برای تکمیل مدارک اقدام کنند.
توقف واردات خودروهای آمریکایی
در ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، خبر رسید که ایران سفارشگذاری برای واردات خودروهای آمریکایی را متوقف کرده است. فرهاد احتشامزاده، رئیس انجمن واردکنندگان خودرو، اعلام کرد که ثبت سفارش خودروهای شورولت (زیرمجموعه جنرال موتورز) از روز یکشنبه از سامانه واردات دولت حذف شده است .
این تصمیم پس از انتقاد شدید رهبر معظم انقلاب گرفته شد که در سخنرانی خود در روز کارگر درباره اهمیت تولید داخلی گفته بودند:
«خود آمریکاییها از خودروهای آمریکایی استفاده نمیکنند. ما این را در رسانههای آمریکایی دیدهایم که استدلال میکنند مصرف سوخت بالاست و خودروها سنگین هستند. اگر اینطور است، چرا خودرو از آمریکا وارد کنیم؟» .
پیش از این، وزارت صنعت، معدن و تجارت اجازه واردات ۲۴ مدل از خودروهای شورولت را از طریق کشور ثالث صادر کرده بود.
تولید موتورسیکلت برقی چهارچرخ
در فروردین ۱۴۰۵، خبر تولید موتورسیکلت برقی چهارچرخ «یوز» (Cheetah) توسط متخصصان داخلی منتشر شد. این محصول از سال ۱۳۹۴ در دست توسعه بوده و اکنون به مرحله تولید پایلوت (۱۰۰ دستگاه) رسیده است. فرآیند ارزیابی این محصول تا پایان سال ۱۴۰۵ ادامه خواهد داشت و قیمت نهایی آن متعاقباً اعلام میشود .
مدیرعامل شرکت سازنده، مزایای این محصول را اندازه کوچک، آلودگی کم، سهولت رانندگی، کاهش ریسک تصادف و پایداری موتور برقی عنوان کرده است.
وضعیت تولید و آمارها
بر اساس آخرین آمار منتشر شده، تولید خودرو در ۹ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷ درصد کاهش یافته بود . با تشدید تحریمها و محاصره دریایی در فروردین ۱۴۰۵، انتظار میرود این روند نزولی در ماههای آینده نیز ادامه یابد.
از سوی دیگر، بیش از ۱,۸۵۰ شرکت قطعهسازی در ایران فعال هستند و هدفگذاری شده است که بازار ۷۰۰ میلیون دلاری قطعات در منطقه تأمین شود .
چشم انداز و جمعبندی
صنعت خودروسازی ایران در فروردین ۱۴۰۵ با چالشهای مضاعف مواجه بوده است:
| چالش | توضیح |
|---|---|
| بحران تأمین مواد اولیه | قطع دسترسی به آلومینیوم، پلیمرها و قطعات الکترونیکی به دلیل محاصره تنگه هرمز |
| افزایش هزینه انرژی | قیمت نفت و حاملهای انرژی بیش از ۴۰ درصد نسبت به قبل از بحران افزایش یافته |
| توقف خطوط تولید جهانی | خودروسازان بزرگ تولید خود برای خاورمیانه را کاهش دادهاند |
| عدم قطعیت در واردات | توقف واردات خودروهای آمریکایی و مشکلات حملونقل دریایی |
در عین حال، دولت سیاستهای حمایت از تولید داخلی را با واگذاری سهام سایپا به بخش خصوصی و تأکید بر ساخت داخل دنبال میکند. همچنین توسعه خودروهای برقی و موتورسیکلتهای برقی به عنوان یک راهبرد جدی دنبال میشود.
تحلیلگران اقتصادی هشدار میدهند که اگر محاصره تنگه هرمز طولانی شود، رکود اقتصادی جهانی اجتنابناپذیر خواهد بود و صنعت خودرو به عنوان یکی از آسیبپذیرترین بخشها، بیشترین ضربه را متحمل خواهد شد . خوشبینانهترین پیشبینیها حاکی از آن است که حتی در صورت رفع محاصره، بازگشت زنجیره تأمین به حالت عادی چندین ماه زمان نیاز دارد .
روح اله نظری/