گذری به وضعیت فیلم و فیلم سازی در بهمن ماه

بهمن‌ماه ۱۴۰۴ برای سینمای ایران ماهی دوگانه بود: از یک سو، برگزاری چهل و چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر که با حاشیه‌ها و تحریم‌های گسترده همراه شد؛ از سوی دیگر، افت شدید فروش و استقبال مخاطبان که زنگ خطر جدی برای آینده سینما به صدا درآورد. در ادامه به تفکیک این دو رویکرد به بررسی وضعیت سینما در این ماه می‌پردازیم.

 جشنواره فیلم فجر ۱۴۰۴؛ رویدادی در سایه بحران‌ها

چهل و چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر در بازه ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ در تهران برگزار شد. این دوره با ویژگی‌های خاصی همراه بود که آن را از دوره‌های پیشین متمایز می‌کرد.

 فیلم‌های حاضر در جشنواره

در مجموع ۳۳ فیلم در بخش‌های رقابتی و غیررقابتی جشنواره پذیرفته شدند. از میان ۱۲۲ فیلم متقاضی، ۳۱ فیلم در بخش مسابقه سینمای ایران (سودای سیمرغ) و ۲ فیلم نیز در بخش خارج از مسابقه به نمایش درآمدند.

برخی از مهم‌ترین فیلم‌های حاضر در جشنواره:

موضوعات غالب فیلم‌های جشنواره شامل سه دسته اصلی بود:

• دفاع مقدس و مقاومت: آثاری مانند «جانشین»، «پل» و «نیمشب»

• درام اجتماعی: «اردوبهشت»، «زنده‌شور»، «قایقسواری در تهران»

• کمدی: «استخر» و «شاخ»

ج) برندگان اصلی جشنواره

مراسم اختتامیه در ۲۲ بهمن برگزار شد و جوایز سیمرغ بلورین به شرح زیر اعلام گردید:

بهترین فیلم: «سرزمین فرشته‌ها» (تهیه‌کننده: منوچهر محمدی)

بهترین کارگردانی: کاظم دانشی برای فیلم «زنده‌شور» (به همراه جایزه ویژه هیئت داوران برای بابک خواجه‌پاشا)

بهترین فیلمنامه: مهدی یزدانی‌خرم و اعظم بهروز برای «نیمشب»

بهترین بازیگر نقش اول مرد: (نامزدها شامل حامد بهداد، شهرام حقیقت‌دوست و دیگران)

بهترین بازیگر نقش اول زن: (نامزدها شامل الناز شاکردوست، مهتاب ثروتی و دیگران)

بیشترین نامزدی متعلق به فیلم «اردوبهشت» با ۱۳ نامزدی و پس از آن «سرزمین فرشته‌ها» با ۱۲ و «زنده‌شور» با ۱۱ نامزدی بود.

بیشترین جوایز نیز به طور مساوی میان «سرزمین فرشته‌ها» و «زنده‌شور» با ۵ سیمرغ تقسیم شد.

 استقبال ضعیف از جشنواره

نکته قابل تأمل در این دوره از جشنواره، استقبال بسیار پایین مخاطبان  نسبت به سال قبل بود. یکی از سینماگران در روزهای جشنواره گفت در اتفاقی شاید بی‌سابقه، تجربه فروش فقط یک بلیت را در سینمای مردمی جشنواره داشته است. این مسئله نشان‌دهنده فاصله عمیق بین سینمای جشنواره‌ای و سلیقه عمومی بود.

۲. بحران فروش و استقبال در بهمن ۱۴۰۴

الف) آمار فروش ماه بهمن

پس از پایان جشنواره، حدود ۲۰ فیلم به چرخه کامل اکران سینماها بازگشتند. اما آمار فروش در بهمن‌ماه بسیار نگران‌کننده بود:

آمار فروش ۱ تا ۲۴ بهمن ۱۴۰۴:

• تعداد تماشاگر: ۸۴۸ هزار نفر

• فروش کل: ۶۴ میلیارد و ۷۴ میلیون تومان

برای درک ابعاد این کاهش، مقایسه با سال‌های قبل ضروری است:

همان‌طور که مشاهده می‌شود، تعداد مخاطبان سینما در بهمن ۱۴۰۴ نسبت به بهمن ۱۴۰۳ بیش از ۶۰ درصد کاهش یافته است.

 پرفروش‌ترین فیلم‌های بهمن

طبق گزارش‌های منتشر شده، بیشترین میزان فروش در بهمن‌ماه متعلق به سه فیلم بود:

1. «کفایت مذاکرات»

2. «ماجراجویی در جزیره جیمز باند»

3. «آقای زالو»

روند نزولی سینما در سال ۱۴۰۴

بحران سینما فقط مختص بهمن نبود؛ بلکه روندی مستمر در سراسر سال ۱۴۰۴ بود. آمار تجمعی از ابتدای سال تا ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ نشان می‌دهد:

نکته قابل تأمل: با وجود کاهش ۳۲.۵ درصدی مخاطب، فروش کل فقط ۵.۶ درصد کاهش یافته است. این به دلیل افزایش ۳۹ درصدی میانگین قیمت بلیت (از ۵۶ به ۷۸ هزار تومان) است. عملاً افزایش قیمت، بخشی از کاهش شدید مخاطب را جبران کرده است.

 علل کاهش مخاطب و بحران سینما

کارشناسان و فعالان سینمایی چند عامل اصلی را برای این بحران برشمرده‌اند:

۱. پیامدهای جنگ ۱۲ روزه (۲۳ خرداد تا ۳ تیر ۱۴۰۴): قطع اینترنت و اختلال در ارتباطات، از عوامل مهم کاهش مخاطب عنوان شده است.

۲. اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴: قطع مجدد اینترنت و اختلال کامل ارتباطات و رسانه‌ها، ضربه دیگری به سینما وارد کرد.

۳. کاهش کیفیت فیلم‌ها: کارشناسان به «کیفیت نازل خیل فیلم‌های کمدی مشابه» به عنوان یکی از دلایل کاهش اقبال عمومی اشاره کرده‌اند.

۴. کاهش قدرت خرید: افزایش تورم و کوچک شدن سهم فرهنگ و هنر از سبد اقتصادی خانواده‌ها، باعث شده مردم توانایی کمتری برای خرید بلیت سینما داشته باشند.

۵. وقفه در تولیدات: پس از جنگ ۱۲ روزه، میزان تولیدات سینمایی با نوسانات و وقفه‌های متعددی مواجه شد و افزایش سرسام‌آور هزینه‌های تولید نیز بر این مشکلات افزود.

 هشدار ورشکستگی سینماها

وضعیت به حدی بحرانی توصیف شده که مدیرعامل «بهمن سبز» (مجری طرح پردیس‌های سینمایی) هشدار داده است:

«در صورت ادامه این وضعیت، ما در پایان سال باید ورشکستگی بخشی از سالن‌های سینمایی را اعلام کنیم که منجر به تعدیل نیرو و حتی تعطیلی بخشی از سینماها خواهد شد».

هادی اسماعیلی تأکید کرده که سخت‌ترین شرایط برای نظام توزیع فیلم ایرانی، دقیقاً سال ۱۴۰۴ بوده و وضعیت کنونی سینماها بدتر از روزهای کرونا است.

جمع‌بندی

بهمن ۱۴۰۴ را می‌توان نقطه عطفی در بحران سینمای ایران دانست. جشنواره فیلم فجر در سایه تحریم هنرمندان و بی‌اعتمادی عمومی برگزار شد و پس از آن، گیشه سینما با کاهش بیش از ۶۰ درصدی مخاطب نسبت به سال قبل مواجه گردید.

جدول زیر خلاصه وضعیت سینما در بهمن ۱۴۰۴ را نشان می‌دهد:

با نزدیک شدن به ماه رمضان (که به طور سنتی گیشه سینما با رکود مواجه می‌شود)، فعالان سینمایی خواستار حمایت فوری دولت برای جلوگیری از خاموش شدن چراغ سینماها شده‌اند. بدون این حمایت‌ها، بهمن ۱۴۰۴ ممکن است به عنوان آغاز پایانی برای بسیاری از سالن‌های سینمای ایران در تاریخ ثبت شود.