رضا سلیماننوری خراسان پژوه با تشریح آیینهای عزاداری مشهد در دهه پایانی ماه صفر گفت: آیینهایی همچون خطبهخوانی، شمعگردانی، شام غریبان، پیادهروی رضوی، تشییع نمادین امام رضا(ع)، شبیهخوانی و سنتهای نذری، مجموعهای بههمپیوسته از میراث معنوی خراسان را شکل دادهاند که در «چهلوهشتم» به اوج ظهور اجتماعی و فرهنگی خود میرسد.
وی در گفتوگو با میراثآریا با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی آیینهای عزاداری دهه پایانی ماه صفر در مشهد اظهار کرد: پس از اربعین حسینی، جغرافیای آیینهای سوگواری شیعی از بینالنهرین به خراسان امتداد مییابد و مشهد به میعادگاه دلدادگان خاندان پیامبر اکرم(ص) تبدیل میشود.
او افزود: اگرچه اربعین پایان چرخه اصلی آیینهای سوگواری امام حسین(ع) به شمار میرود، دهه پایانی صفر در مشهد به عزاداری برای پیامبر اکرم(ص)، امام حسن مجتبی(ع) و امام رضا(ع) اختصاص دارد و این مجموعه آیینی در فرهنگ عمومی مشهد با عنوان «چهلوهشتم» شناخته میشود.
مشهد؛ کانون بازتولید میراثمعنوی رضوی
این خراسانپژوه تاکید کرد: در فرهنگ رضوی، عزاداران بر این باورند که پاداش دو ماه عزاداری برای امام حسین(ع) را در روزهای پایانی صفر از امام رضا(ع) دریافت میکنند و همین باور، به یکی از عوامل مهم استمرار و گسترش آیینهای جمعی این ایام در مشهد تبدیل شده است.
سلیماننوری آیینهای دهه پایانی صفر در مشهد را در دو سطح «حرممحور» و «شهرمحور» قابل بررسی دانست و اظهار کرد: یکی از آیینهای دیرینه حرم مطهر رضوی، قرائت زیارت پیامبر اکرم(ص) از راه دور است که عصر روز رحلت پیامبر(ص)، پیش از اذان مغرب و عشا، به صورت روضهخوانی برگزار میشود.
او افزود: این آیین که در دورههایی از تاریخ کمرنگ شده بود، طی سالهای اخیر احیا شده و اگرچه در گذشته ماهیتی سنتی و مردمی داشت، امروز با هدایت مجموعههای فعال در عرصه فرهنگ دینی برگزار میشود.
خطبهخوانی؛ آیینی ریشهدار در تاریخ حرم رضوی
این خراسانپژوه، خطبهخوانی شب شهادت امام رضا(ع) را از مهمترین آیینهای این شب در حرم مطهر رضوی دانست و گفت: خدام آستان قدس رضوی ابتدا مسیر دارالتولیه تا چهارراه شهدا و سپس حرم مطهر را در حالی که شمعدانهایی در دست دارند، طی میکنند و پس از ورود به صحن انقلاب اسلامی، پیرامون صحن حلقه میزنند.
این خراسانپژوه از روضهخوانی و عزاداری در آسایشگاههای خدام، برگزاری مراسم در تالار آیینه حرم مطهر رضوی و آیین اطعام خدام به عنوان دیگر سنتهای این ایام نام برد و افزود: حدود ۵۰ سال است که در شام شب شهادت امام رضا(ع)، پس از مراسم خطبهخوانی، آیینی با حضور خدام آستان قدس برگزار میشود و در آن، اطعامی از موقوفه مرحوم غراب برای خادمان حرم مطهر رضوی تهیه میشود.
«خطیب آستانه»؛ حرفهای با سابقه تاریخی
این خراسانپژوه با اشاره به اسناد تاریخی موجود در سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی گفت: بر اساس اسناد تاریخی، از دوره صفویه به بعد، خطبهخوانی و ذکر مصیبت در مناسبتهای مختلف در حرم مطهر رضوی رواج داشته و «حرفه خطیب» نیز از مشاغل رسمی آستان قدس بوده است.
سلیماننوری افزود: در برخی وقفنامهها برای شخص خطیب مقرری ویژه تعیین شده و قدیمیترین سندی که در آن اصطلاح «باشی» برای خطیب به کار رفته، متعلق به سال ۱۲۶۲ قمری است. همچنین در سند مربوط به تشکیلات حفاظ و خطبا در ساختار اداری و مالی آستان قدس رضوی در سال ۱۰۱۰ هجری قمری، از «امیرمحمد صالح حسینی» با عنوان «خطیب آستانه» نام برده شده است.
او تصریح کرد: بر مبنای این شواهد تاریخی، میتوان گفت آیینهایی همچون شام غریبان و شمعگردانی احتمالاً از دوره صفویه در حرم مطهر رضوی رواج یافتهاند و در طول زمان، ضمن حفظ هسته اصلی خود، متناسب با شرایط اجتماعی و تاریخی دچار تحول شدهاند.
سلیماننوری ادامه داد: یکی از تغییرات مهم در این آیینها، تحول متن پایانی خطبهها و دعاهایی است که پس از شمعگردانی قرائت میشده و متناسب با جایگاه و نسبت حاکم وقت با دین، محتوای آن تغییر میکرده است. ابزارهای اجرای آیین نیز از شمعهای ساده تا شمعهای دارای لالههای شیشهای تحول یافتهاند.
پیادهروی رضوی؛ تداوم یک سنت تاریخی
این خراسانپژوه پیادهروی رضوی را نیز از آیینهایی دانست که ریشههای تاریخی آن به دوره صفوی بازمیگردد و در سالهای اخیر گسترش قابل توجهی یافته است.
او گفت: بسیاری از دلدادگان امام رضا(ع) در روزهای منتهی به شهادت آن حضرت، از مسیرهای مختلف به سمت مشهد حرکت میکنند و زمان حرکت خود را به گونهای تنظیم میکنند که فاصله اذان صبح تا اذان ظهر روز شهادت امام رضا(ع) را در مشهد سپری کرده و به زیارت مرقد مطهر آن حضرت نائل شوند.
سلیماننوری افزود: یکی از طولانیترین مسیرهای پیادهروی رضوی، حرکت زائران از طبس است که از فردای اربعین آغاز میشود و در ظهر شهادت امام رضا(ع) به مشهد میرسد.
او ادامه داد: در سالهای اخیر، در کنار پیادهروی رضوی، فرهنگ خدمترسانی به زائران پیاده نیز توسعه یافته است و شماری از مردم مشهد با برپایی ایستگاههای صلواتی در مسیرهای منتهی به مشهد، خدماتی همچون غذا، نوشیدنی، امکانات بهداشتی و محل استراحت را در اختیار زائران قرار میدهند.
انتهای پیام/